Học kế toán cơ bản qua game: hiểu Nợ, Có và định khoản cho người mới bắt đầu

Nếu bạn mới bắt đầu học kế toán, hai chữ "Nợ" và "Có" thường là chỗ gây rối nhất. Tin vui là phần nền tảng không quá khó: chỉ cần hiểu tài sản, nguồn vốn và nguyên tắc ghi sổ kép, bạn đã đọc được những bút toán đơn giản. Bài này giải thích các khái niệm đó bằng ví dụ đời thường, rồi gợi ý một cách làm quen nhẹ nhàng hơn: thử làm kế toán trong game.

Lưu ý: đây là các khái niệm chung để làm quen. Hệ thống tài khoản, số hiệu tài khoản và chế độ kế toán áp dụng tại Việt Nam cần được học từ văn bản chính thức của Bộ Tài chính, giáo trình chuyên ngành và người có chuyên môn.

Tài sản và nguồn vốn: hai mặt của cùng một số tiền

Hãy tưởng tượng bạn mở một tiệm tạp hóa nhỏ.

• Tài sản là những gì tiệm đang có và kiểm soát: tiền mặt trong két, tiền gửi ngân hàng, hàng hóa trên kệ, cái tủ mát, khoản khách còn nợ tiệm.
• Nguồn vốn trả lời câu hỏi: số tài sản đó từ đâu mà có? Nguồn vốn gồm vốn chủ sở hữu (tiền bạn tự bỏ ra, lợi nhuận giữ lại) và nợ phải trả (tiền vay ngân hàng, tiền hàng còn nợ nhà cung cấp).

Vì tài sản nào cũng phải có nguồn gốc, nên luôn có đẳng thức:

Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu

Nói cách khác, tổng tài sản luôn bằng tổng nguồn vốn.

Nguyên tắc ghi sổ kép

Mỗi nghiệp vụ kinh tế phát sinh đều ảnh hưởng tới ít nhất hai tài khoản. Ví dụ bạn lấy tiền mặt đi mua hàng: hàng hóa tăng, tiền mặt giảm. Ghi sổ kép nghĩa là ghi nhận cả hai phía đó cùng lúc, và tổng số tiền ghi bên Nợ luôn bằng tổng số tiền ghi bên Có.

Nhờ vậy, nếu tổng bên Nợ không bằng tổng bên Có thì chắc chắn có chỗ ghi sai.

Nợ và Có không có nghĩa là "đi vay" hay "đang có"

Trong kế toán, Nợ và Có chỉ là tên gọi hai bên của một tài khoản: bên Nợ ở bên trái, bên Có ở bên phải. Mỗi loại tài khoản tăng ở một bên và giảm ở bên còn lại:

• Tài khoản tài sản như tiền mặt, hàng hóa: tăng ghi bên Nợ, giảm ghi bên Có.
• Tài khoản nguồn vốn như nợ phải trả, vốn chủ sở hữu: tăng ghi bên Có, giảm ghi bên Nợ.
• Doanh thu khi phát sinh ghi bên Có, chi phí khi phát sinh ghi bên Nợ.

Định khoản là việc xác định một nghiệp vụ sẽ ghi Nợ tài khoản nào, ghi Có tài khoản nào, với số tiền bao nhiêu. Mẹo cho người mới: trước tiên hỏi "cái gì tăng, cái gì giảm", sau đó mới đặt vào bên Nợ hay bên Có.

Ví dụ định khoản Nợ Có đơn giản

Các ví dụ dưới đây bỏ qua thuế giá trị gia tăng cho dễ theo dõi; thực tế bút toán sẽ đầy đủ hơn.

1. Chủ tiệm góp 50 triệu đồng tiền mặt để mở tiệm. Tiền mặt tăng, vốn chủ sở hữu tăng: Nợ Tiền mặt 50 triệu, Có Vốn chủ sở hữu 50 triệu.
2. Mua hàng hóa 10 triệu nhập kho, trả bằng tiền mặt. Hàng hóa tăng, tiền mặt giảm: Nợ Hàng hóa 10 triệu, Có Tiền mặt 10 triệu.
3. Mua thêm hàng hóa 5 triệu, chưa trả tiền nhà cung cấp. Hàng hóa tăng, nợ phải trả tăng: Nợ Hàng hóa 5 triệu, Có Phải trả người bán 5 triệu.
4. Bán một lô hàng, thu tiền mặt 15 triệu. Tiền mặt tăng, doanh thu tăng: Nợ Tiền mặt 15 triệu, Có Doanh thu bán hàng 15 triệu.
5. Ghi nhận giá vốn của lô hàng vừa bán, giả sử là 10 triệu. Khi theo dõi hàng tồn kho thường xuyên, kế toán ghi: Nợ Giá vốn hàng bán 10 triệu, Có Hàng hóa 10 triệu.

Ở mỗi nghiệp vụ, số tiền bên Nợ đều bằng bên Có. Ví dụ 4 và 5 cho thấy tiệm thu 15 triệu cho lô hàng có giá vốn 10 triệu, phần chênh lệch 5 triệu là lãi gộp. Cuối kỳ, doanh thu và chi phí được kết chuyển để xác định lợi nhuận, và lợi nhuận giữ lại thuộc vốn chủ sở hữu.

Thử làm kế toán trong Phố Có Chuyện

Phố Có Chuyện là game mô phỏng hơn 20 nghề trên trình duyệt do TrioX làm, chơi miễn phí và không cần cài đặt. Trong danh sách nghề đang mở có ba nghề liên quan đến kế toán: kế toán doanh nghiệp, thuế và tiền lương, và kế toán tập đoàn. Công việc trong game có phần định khoản Nợ và Có như bạn vừa đọc.

Bạn không vào làm kế toán ngay được: giống ngoài đời, bạn phải nộp hồ sơ và qua phỏng vấn trước khi được nhận. Dĩ nhiên, game chỉ giúp làm quen; muốn đi làm thật, bạn vẫn cần học bài bản.

Đang phân vân chọn ngành, bạn có thể đọc thêm bài trải nghiệm nghề nghiệp; muốn xem toàn cảnh các nghề trong phố, có bài game mô phỏng nghề nghiệp.

Bắt đầu từ những bút toán đầu tiên

Nếu đang tự học kế toán, bạn thử che phần đáp án và tự định khoản lại năm ví dụ ở trên. Khi muốn đổi không khí, hãy ghé phocochuyen.io.vn, nộp hồ sơ vào một nghề kế toán và xem mình xoay xở ra sao với những con số trong phố.